هنر نقالی، ویترین ندارد / گفتگو با مرشد مجتبی حسن بیگی

مجتبی حسن بیگی

باشگاه نقالان _ آرش صالحی : «مجتبی حسن بیگی» نقال، شاهنامه خوان، تعزیه خوان و پرده خوان قزوینی است که از 6 سالگی با بازی در تعزیه وارد عرصه نمایش‌های آیینی و سنتی شده است…

«مجتبی حسن بیگی» نقال، شاهنامه خوان، تعزیه خوان و پرده خوان قزوینی است که از 6 سالگی با بازی در تعزیه وارد عرصه نمایش‌های آیینی و سنتی شده است. وی 14 سالی است که به نقالی، شاهنامه خوانی و پرده خوانی می‌پردازد. حسن بیگی همچنین به عنوان بازیگر تئاتر در نمایش‌هایی چون «تخم مرغ ها» نوشته محمد چرمشیر، «شهرزاد» نوشته امیردژاکام، «زیرگذر سقاخانه» نوشته اکبررادی و «بازار شام» نوشته خودش حضور داشته و در فیلم تلویزیونی «نامدار» به کارگردانی حسن هدایت ایفای نقش کرده است. به بهانه فعالیت‌های او در نقالی و تعزیه خوانی با او به گفت و گو پرداخته ایم.

به نظر شما چرا هنر نقالی یک هنر رو به زوال است؟

به علت این‌که به کار نقالی بها نمی‌دهند و این هنر ویترین ندارد. امروز هنر نقالی پشت ویترین نیست تا جوان‌ها ببینند، انتخابش کنند و پیگیر آثارش باشند و نمایش آن به جشنواره هنرهای آیینی- سنتی محدود شده که در همین جشنواره هم بهای زیادی به نقالی نمی‌دهند. یونسکو این هنر را به عنوان میراث در خطر نابودی ثبت کرده است. حال پرده خوانی حتی بدتر است، دیگر ارج و قربی ندارد و خیلی کمتر از نقالی اتفاق می‌افتد، به این علت که نقاش قهوه خانه ای نداریم یا خیلی کم داریم. صدا و سیما باید در این زمینه کمک کند. متاسفانه در تلویزیون اجراهای کوتاه 5 تا10 دقیقه ای به نقالی اختصاص می‌دهند. باید تلویزیون برنامه ای ثابت برای هنرهای آیینی و سنتی داشته باشد تا مردم با این هنرها بیشتر آشنا شوند.

وضعیت آموزش نقالی به چه شکل است؟

متاسفانه آموزشگاه خاصی برای آموزش نقالی نداریم و کسانی که داوطلب کار در این عرصه هستند، طبق آنچه که دیده اند، نقالی می‌کنند که این مساله به نقالی لطمه می‌زند. در دانشگاه هم در رشته تئاتر، واحدی برای آموزش نقالی و دیگر هنرهای آیینی و سنتی نداریم، مگر دانشجویی در حد پایان نامه اش به آن بپردازد.

چند نوع نقالی داریم و هر کدام چگونه اجرا می‌شوند؟

3 نوع نقل داریم که اولی نقل موسیقایی است که با استفاده از سازها انجام می‌شود، نمونه اش هم نقل کوراوغلی است که عاشیق‌های ترک زبان در آذربایجان اجرا می کنند. دومین نوع نقل، نقالی شاهنامه ای است که شامل نقل از شاهنامه‌های مختلف مثل گرشاسب نامه، برزو نامه، بانو گشسب نامه و شاهنامه ابومنصوری است و نقالی در آن به صورت حماسی است. نوع سوم، نقالی مذهبی است که در مورد جنگ‌های حضرت علی (ع) است و از کتاب‌هایی مانند حمله حیدری، علی نامه و افتخار نامه حیدری استخراج می‌شود. نقل‌های مذهبی مرتبط با داستان ائمه(ع) و اولیاء خدا هستند و داستان‌های عاشورایی هم از موضوعات آن محسوب می‌شوند.

نقالی چه ویژگی‌های اجرایی خاصی دارد؟

نقل کردن با نقالی فرق دارد. هر نوع راوی بودن، نقالی نیست. نقالی یک شیوه ویژه کلامی دارد که جو خودش را می‌خواهد و پایه اش هم بر اساس بیان و بدن است. بیان مختص به نقالی بیان روایتی و قصه گویی نیست. در نقالی در مورد داستان غلو می‌شود و نقال مخاطبش را به وسط میدان کارزار می‌کشاند. هنر نقال این است که طوری تصویرسازی ذهنی کند که بیننده آن لحظه را درک کند.

نمایشنامه نقال طومار نامیده می‌شود. طومار چیست؟

طومار متنی است که نسبت به داستان اصلی، شاخ و برگ داده شده است. طومار به صورت سلیس و شفاف جزئیات داستان را به تماشاگر می‌فهماند. مثلاً در شاهنامه نیامده که رخش رستم موقع جنگ با اشکبوس نعل انداخته بود یا اشاره کوچکی به آن شده است، ولی نقال در طومارش به طور مفصل به آن می‌پردازد و آن را شاخ و برگ می‌دهد. البته این طومارها من درآوردی نیستند و از طومارهای کهن گرفته شده اند، همانطور که فردوسی هم از طومارهای کهن بهره برده و شاهنامه را سروده است.

آیا هر نقال طومار مخصوص خودش را دارد؟

بله. نقالی که طومار نداشته باشد، نقال محسوب نمی‌شود. ابتدا که شاگردی می‌کند، از طومار استادش استفاده می‌کند ولی بعد از آن باید خودش طومار داشته باشد. در کنار استفاده از طومار گذشتگان باید چیزی به آن بیفزاید، مثلاً یک شعر به آن اضافه کند و به این روش طومار شخصی اش را ایجاد کند.

شما را یک مخالف خوان ماهر در تعزیه می‌شناسند. نقش مخالف خوان در تعزیه چیست؟

به شخصیتی که مقابل نقش مثبت می‌ایستد، مخالف می‌گویند. در تعزیه، اولیاء خوان و اشقیاء خوان یا همان مخالف خوان داریم. من اشقیاء خوانی می‌کنم که کاری مهم تر از اولیاء خوانی است. تا در یک داستان بعد منفی را قوی نکنیم، مظلومیت و بی گناهی طرف مقابل مشخص نمی‌شود. وظیفه مخالف خوان نشان دادن شقاوت است و این باعث می‌شود که مظلومیت سیدالشهداء(ع) بهتر نشان داده شود.

بین نقالی و تعزیه چه شباهت‌هایی وجود دارد؟

نقالی از دوران کهن بوده است، از زمانی که غارنشین‌ها از نحوه شکار خود برای همدیگر تعریف می‌کردند. مخالف خوانی تعزیه را از نقالی و اولیاء خوانی و موافق خوانی را هم از پرده خوانی گرفته اند. مخالف خوانی باید پایبند به شعری باشد که در نسخ آمده است ولی نقالی، سخن و کلام بداهه است. در تعزیه یک نسخه و قطعه مشخص دارید که باید بر اساس آن جلو بروید ولی نقال می‌تواند داستان را بشکند و به جاهای دیگر گریز بزند و بداهه گویی کند. اشتلم خوانی هم یکی از شباهت‌های نقال و مخالف خوان است که همان رجز خوانی و با تهدید و تحکم سخن گفتن است.

برای کسانی که می‌خواهند وارد هنر نقالی یا تعزیه شوند چه توصیه‌هایی دارید؟

این افراد باید عزمی راسخ داشته باشند، چون با گفتن یک یا چند داستان نمی‌توان اسم کسی را نقال گذاشت. نقال باید سینه اش مملو از شعر و داستان باشد. نقال باید حافظه و پشتکار خوبی داشته باشد و حتماً به یک استاد خدمت بکند. در گذشته، شاگرد یک سال پای نقل استاد می‌نشست تا اجازه نقل گفتن را پیدا می‌کرد. یادگیری تعزیه هم باید از بچگی و با بچه خوانی شروع شود و بچه خوانی مانند دبستان برای تعزیه خوانی است. موافق خوانی یک صدای خوب می‌خواهد و موافق خوان باید با موسیقی آشنا باشد.

 

منبع روزنامه همشهری

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

bigtheme
x

شاید بپسندید

محسن میرزاعلی : پرداختن جدی به شاهنامه و یا قصه‌گوییِ ملهم از شاهنامه نه فقط مفید و خوب است بلکه لازم و ضروری هم هست

باشگاه نقالان _ گفتگو : مرشد محسن میرزاعلی گفت: در نظر داشته باشید که تربیت ...